Theo CNN, cuộc tranh luận xoay quanh Bắc Cực đang trở nên nóng bỏng hơn bao giờ hết, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục thể hiện mong muốn Greenland trở thành một phần của Mỹ. Tuy nhiên, song song với những tuyên bố này, cuộc chạy đua giành quyền kiểm soát Bắc Cực thực chất đã diễn ra trong nhiều thập kỷ.
Và trong một thời gian dài, Nga là bên chiếm ưu thế.
Không thể phủ nhận, Moscow có ảnh hưởng chi phối mạnh mẽ tại khu vực Bắc Cực. Nga kiểm soát khoảng một nửa diện tích đất liền và một nửa vùng đặc quyền kinh tế trên biển ở phía bắc Vòng Bắc Cực. Hai phần ba dân cư sinh sống tại Bắc Cực hiện nay thuộc lãnh thổ Nga.
Mặc dù Bắc Cực chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong nền kinh tế toàn cầu – khoảng 0,4% theo số liệu của Hội đồng Bắc Cực, diễn đàn đại diện cho các quốc gia vùng Bắc Cực – nhưng Nga lại kiểm soát tới hai phần ba GDP của toàn khu vực này.
Sức mạnh quân sự của Nga ở Bắc Cực
Trong nhiều thập kỷ qua, Nga đã liên tục mở rộng sự hiện diện quân sự tại Bắc Cực, đầu tư vào cả các cơ sở mới lẫn những căn cứ hiện có.
Theo Quỹ Simons, một tổ chức phi lợi nhuận của Canada chuyên giám sát an ninh Bắc Cực và giải trừ vũ khí hạt nhân, hiện có 66 địa điểm quân sự cùng hàng trăm công trình quốc phòng và tiền đồn khác trong khu vực Bắc Cực mở rộng.
Dựa trên dữ liệu công khai và nghiên cứu của Quỹ Simons, Nga sở hữu 30 căn cứ, trong khi các quốc gia NATO có lãnh thổ ở Bắc Cực có tổng cộng 36 căn cứ, bao gồm 15 căn cứ tại Na Uy – trong đó có một căn cứ của Anh – 8 căn cứ tại Mỹ, 9 căn cứ tại Canada, 3 căn cứ ở Greenland và 1 căn cứ tại Iceland.
Nga và NATO cùng gia tăng hiện diện quân sự tại Bắc Cực. Ảnh cắt màn hình
Mặc dù không phải tất cả các căn cứ đều có quy mô tương đương, nhưng mức độ hiện diện quân sự của Nga, cũng như tốc độ mở rộng nhanh chóng trong những năm gần đây, đang là mối lo ngại lớn đối với NATO.
Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh (RUSI), một tổ chức tư vấn quốc phòng có trụ sở tại Anh, cho biết Nga đã đầu tư một lượng lớn tiền bạc và nguồn lực để hiện đại hóa hạm đội tàu ngầm hạt nhân – trụ cột sức mạnh quân sự của nước này tại Bắc Cực. Ngay cả khi tiếp tục cuộc chiến ở Ukraine, Nga vẫn đồng thời nâng cấp các năng lực radar, máy bay không người lái và tên lửa.
Mỹ-Nga-Trung Quốc cùng quan tâm
Tuy nhiên, tình hình không phải lúc nào cũng căng thẳng như hiện nay. Trong nhiều năm sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Bắc Cực từng là một trong số ít khu vực mà Nga và phương Tây có thể hợp tác tương đối hiệu quả.
Hội đồng Bắc Cực, được thành lập năm 1996, đã nỗ lực kéo Nga xích lại gần bảy quốc gia Bắc Cực khác, tạo điều kiện cho hợp tác trong các lĩnh vực như đa dạng sinh học, khí hậu và bảo vệ quyền lợi của người bản địa.
Cục diện bắt đầu thay đổi sau khi Nga sáp nhập Crimea vào năm 2014. Kể từ đó, phần lớn các hình thức hợp tác bị đình chỉ, và quan hệ giữa Moscow với phương Tây rơi xuống mức thấp nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh, đặc biệt sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine vào năm 2022.
Việc Phần Lan và Thụy Điển gia nhập NATO trong các năm 2023 và 2024 đã chia Bắc Cực thành hai nửa gần như cân bằng: một nửa do Nga kiểm soát, nửa còn lại thuộc NATO.
Ông Trump nhiều lần tuyên bố rằng Mỹ “cần” Greenland vì lý do an ninh quốc gia, viện dẫn tham vọng của Nga và Trung Quốc tại Bắc Cực. Ông cho rằng Đan Mạch, quốc gia có chủ quyền đối với hòn đảo lớn nhất thế giới này, không đủ khả năng bảo vệ Greenland trước các mối đe dọa từ hai cường quốc nói trên.
Mặc dù không phải là quốc gia Bắc Cực, Trung Quốc cũng không che giấu sự quan tâm của mình đối với khu vực này. Năm 2018, Bắc Kinh tự tuyên bố là một “quốc gia cận Bắc Cực” và công bố sáng kiến “Con đường tơ lụa vùng cực” cho vận tải biển tại đây.
Đến năm 2024, Trung Quốc và Nga đã tiến hành một cuộc tuần tra chung ở Bắc Cực, trong khuôn khổ hợp tác song phương ngày càng mở rộng.
Bản đồ khoáng sản ở Greenland. Ảnh: CNN
Kho báu ở Bắc Cực
Tuy nhiên, an ninh không phải là động lực duy nhất khiến Bắc Cực thu hút sự chú ý ngày càng lớn. Khu vực này đang biến đổi nhanh hơn bất kỳ nơi nào khác trên thế giới khi cuộc khủng hoảng khí hậu gia tăng, với tốc độ ấm lên nhanh gấp bốn lần mức trung bình toàn cầu.
Băng biển đang thu hẹp với tốc độ chóng mặt. Trong khi các nhà khoa học cảnh báo rằng điều này có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với hệ sinh thái và sinh kế của cộng đồng địa phương, nhiều ý kiến lại cho rằng băng tan có thể mở ra những cơ hội kinh tế khổng lồ trong lĩnh vực khai thác khoáng sản và vận tải biển.
Hai tuyến hàng hải từng gần như không thể sử dụng cách đây hai thập kỷ nay đang dần được mở ra nhờ băng tan mạnh mẽ. Dù vậy, các nhà nghiên cứu và các tổ chức môi trường cảnh báo rằng việc đưa các đội tàu đi qua môi trường hoang sơ, xa xôi và đầy rủi ro này có thể dẫn tới một thảm họa sinh thái và nhân đạo.
Cả tuyến đường biển phía Bắc, chạy dọc bờ biển phía bắc của Nga, và tuyến đường biển Tây Bắc, ôm theo bờ biển phía bắc Bắc Mỹ, đều hầu như không còn bị đóng băng vào thời điểm cao điểm mùa hè kể từ cuối những năm 2000.
Tuyến đường biển phía Bắc giúp rút ngắn thời gian vận chuyển giữa châu Á và châu Âu xuống còn khoảng hai tuần, chỉ bằng một nửa so với tuyến đường truyền thống qua kênh đào Suez.
Dù một phần tuyến đường này từng được Liên Xô sử dụng để tiếp tế cho các khu vực xa xôi, những khó khăn lớn khiến nó không được xem là lựa chọn khả thi cho vận tải biển quốc tế trong thời gian dài.
Điều đó bắt đầu thay đổi vào đầu những năm 2010, khi tuyến đường trở nên dễ tiếp cận hơn. Kể từ đó, số chuyến tàu qua đây đã tăng từ vài chuyến mỗi năm lên khoảng 100 chuyến.
Từ năm 2022, Nga đẩy mạnh sử dụng tuyến đường này để vận chuyển dầu khí sang Trung Quốc, trong bối cảnh các lệnh trừng phạt khiến nước này mất đi nhiều khách hàng châu Âu.
Tương tự, tuyến đường biển Tây Bắc cũng ngày càng khả thi hơn, với số chuyến tàu đi xuyên suốt tăng từ vài chuyến mỗi năm vào đầu những năm 2000 lên 41 chuyến vào năm 2023.
Một tuyến đường thứ ba – tuyến đường trung tâm băng qua Bắc Cực – cũng có thể trở thành hiện thực trong tương lai. Tuy nhiên, mức độ băng tan cần thiết cho kịch bản này sẽ kéo theo những hệ quả đáng báo động, làm gia tăng tốc độ nóng lên toàn cầu, các hiện tượng thời tiết cực đoan và sự tàn phá các hệ sinh thái quý giá trong khu vực.
Trong lĩnh vực khai thác khoáng sản, băng tan có thể làm lộ ra những vùng đất trước đây không thể tiếp cận. Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Đan Mạch và Greenland, riêng Greenland có tiềm năng trở thành điểm nóng về than đá, đồng, vàng, các nguyên tố đất hiếm và kẽm.