Xuất khẩu Trung Quốc hưởng lợi từ chiến sự Iran

Nhờ tự chủ nguồn cung dầu và năng lượng xanh, Trung Quốc đang mở rộng lợi thế trong cuộc đua xuất khẩu khi chiến sự Iran bùng nổ. Ảnh: Reuters.

Xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran được dự báo sẽ tạo lợi thế cho các nhà xuất khẩu Trung Quốc trong cuộc đua giành thị phần toàn cầu, khi nhiều nền kinh tế khác chịu tác động nặng nề hơn từ giá năng lượng biến động và gián đoạn chuỗi cung ứng, theo nhận định của các nhà kinh tế với Financial Times.

Nhờ trữ lượng dầu lớn cùng nguồn cung năng lượng nội địa ổn định, các nhà máy Trung Quốc có khả năng duy trì sản xuất tương đối ổn định. Trong khi đó, những cú sốc trên thị trường dầu khí có thể thúc đẩy quá trình chuyển dịch dài hạn sang năng lượng xanh - một lĩnh vực mà Trung Quốc đang nắm lợi thế đáng kể.

"Hoàn toàn có thể chứng kiến Trung Quốc mở rộng thị phần xuất khẩu toàn cầu sau cú sốc năng lượng này", ông Fred Neumann, Kinh tế trưởng khu vực châu Á tại HSBC, nhận định.

Đòn bẩy cho xuất khẩu

Trong những năm gần đây, Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào xuất khẩu để bù đắp sự suy yếu của nhu cầu nội địa, phần lớn do khủng hoảng kéo dài trong lĩnh vực bất động sản. Sau khi ghi nhận thặng dư thương mại kỷ lục 1.200 tỷ USD năm ngoái, xuất khẩu nước này tiếp tục tăng gần 22% trong hai tháng đầu năm 2026 so với cùng kỳ.

Song song đó, Bắc Kinh cũng đẩy mạnh đầu tư vào các ngành công nghệ cao và năng lượng mới như xe điện và pin mặt trời.

Theo Capital Economics, tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc năm 2026 có thể đạt 6%, cao hơn mức dự báo 5% trước khi chiến sự Iran bùng phát. Ông Julian Evans-Pritchard cho rằng Trung Quốc đang ở "vị thế khá thuận lợi" để gia tăng thị phần toàn cầu, đặc biệt khi chi phí năng lượng có xu hướng tăng ít hơn so với các quốc gia khác.

Dữ liệu công bố chính thức cho thấy chỉ số PMI tháng 3 của Trung Quốc đạt 50,4 điểm, quay lại vùng mở rộng sau hai tháng suy giảm. Các nhà kinh tế của Citi nhận định sau một tháng chiến sự, ngành công nghiệp Trung Quốc vẫn đang "trụ vững".

Lượng dầu mỏ bị xe điện thay thế trong năm ngoái gần bằng lượng dầu mà Trung Quốc nhập khẩu từ Saudi Arabia. Biểu đồ: Reuters.

Việc chỉ khoảng 6% nhu cầu năng lượng của Trung Quốc phụ thuộc vào nhập khẩu từ vùng Vịnh đã giúp nước này phần nào "miễn nhiễm" với cú sốc giá năng lượng mà các đối thủ đang phải gánh chịu.

"Nếu không xảy ra khủng hoảng dầu mỏ toàn diện kéo dài, khả năng chống chịu của phía cung có thể giúp Trung Quốc tiếp tục mở rộng thị phần xuất khẩu, tương tự những gì đã diễn ra trong cú sốc Covid-19 năm 2020", chuyên gia Xiangrong Yu của Citi nhận định.

Ông cũng nhấn mạnh chiến lược năng lượng dài hạn, gồm đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và xây dựng dự trữ chiến lược, đang giúp Trung Quốc có "'bộ đệm an toàn" tốt hơn so với nhiều nền kinh tế công nghiệp khác.

Dù vậy, Trung Quốc vẫn phụ thuộc đáng kể vào một số nguyên liệu công nghiệp đặc thù từ Trung Đông, chẳng hạn hơn một nửa lượng lưu huỳnh nhập khẩu.

Đơn hàng dịch chuyển, "Trung Quốc+1" đảo chiều

Tuy nhiên, bất kỳ cú hích nào đối với "cỗ máy xuất khẩu" của Trung Quốc cũng sẽ khiến các nhà sản xuất châu Âu và Đông Nam Á lo ngại, nhất là khi họ vốn đã chật vật cạnh tranh với hàng hóa Trung Quốc có giá thành thấp.

Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo triển vọng còn phụ thuộc lớn vào mức độ tác động của chiến sự tới tăng trưởng kinh tế toàn cầu. "Câu hỏi then chốt là nhu cầu cuối cùng có trụ vững hay không", ông Neumann nói.

Tại các trung tâm sản xuất ven biển phía đông, nhiều doanh nghiệp ghi nhận đơn hàng quốc tế gia tăng, khi khách hàng lo ngại về tính ổn định chuỗi cung ứng ở Đông Nam Á - nơi các nền kinh tế như Thái Lan hay Indonesia phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ Trung Đông.

Một quản lý tại doanh nghiệp xuất khẩu ở Hàng Châu cho biết từ cuối tháng 3 đã xuất hiện dấu hiệu khách hàng Mỹ và châu Âu đảo chiều chiến lược "Trung Quốc+1" - vốn nhằm đa dạng hóa sản xuất ra khỏi Trung Quốc.

"Một khách hàng nói đang cân nhắc chuyển đơn hàng từ Campuchia và một số quốc gia khác quay lại Trung Quốc", người này tiết lộ, cho rằng cú sốc dầu mỏ liên quan chiến sự Iran đã ảnh hưởng tới tiến độ giao hàng tại nhiều quốc gia.

Việc tăng tốc chuyển sang năng lượng tái tạo trong những năm qua đã giúp Trung Quốc chống chịu với thách thức về năng lượng khi chiến sự Iran bùng nổ. Biểu đồ: Financial Times.

Tương tự, một doanh nghiệp linh kiện điện tử tại Ninh Ba cho biết lượng yêu cầu từ khách hàng Mỹ tăng vọt. "Nhu cầu tăng mạnh, giờ là lúc bước vào đàm phán giá chi tiết", lãnh đạo công ty cho hay.

Về trung hạn, khủng hoảng có thể thúc đẩy các quốc gia tăng tốc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo và xe điện, qua đó tiếp tục mang lại lợi thế cho Trung Quốc - nhà cung cấp hàng đầu trong lĩnh vực công nghệ xanh này.

Vẫn còn rủi ro

Tuy nhiên, biên lợi nhuận của các nhà sản xuất Trung Quốc - vốn đã bị bào mòn sau hơn 3 năm chịu áp lực giảm phát - khó tránh khỏi tác động từ chi phí đầu vào tăng.

Các nhà kinh tế cảnh báo lạm phát nhập khẩu do giá năng lượng tăng có thể phần nào bù đắp giảm phát, nhưng đây là dạng lạm phát "không mong muốn", xuất phát từ chi phí chứ không phải nhu cầu.

"Lạm phát nhập khẩu sẽ gây áp lực lên nền kinh tế Trung Quốc", ông Huang Yiping, thành viên Ủy ban Chính sách Tiền tệ Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, nhận định, đồng thời cho rằng mức lạm phát hiện tại vẫn đủ thấp để hấp thụ phần nào cú sốc bên ngoài.

Trong các giai đoạn giá dầu tăng cao trước đây, tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE) của doanh nghiệp niêm yết Trung Quốc thường suy giảm. Các ngành thượng nguồn như năng lượng có thể hưởng lợi, nhưng các lĩnh vực hạ nguồn, đặc biệt là tiêu dùng, sẽ gặp khó do không thể chuyển hết chi phí tăng sang người mua.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu chịu áp lực. Một nhà sản xuất nhựa tại Ôn Châu cho biết giá nguyên liệu như chất chống cháy đã tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba. "Tháng 3 này có thể là tháng lỗ kỷ lục. Muốn tồn tại, chúng tôi buộc phải chia sẻ gánh nặng chi phí với khách hàng", người này nói.

Ở chiều ngược lại, nhu cầu tiêu dùng trong nước cũng có nguy cơ suy yếu. Nếu nhu cầu nội địa tiếp tục giảm tốc, các doanh nghiệp Trung Quốc có thể sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào xuất khẩu. Tuy nhiên, theo cảnh báo của Goldman Sachs, cú sốc năng lượng cũng khiến thị trường quốc tế kém linh hoạt hơn trong việc hấp thụ hàng hóa.

"Xuất khẩu Trung Quốc vẫn tăng và giành thêm thị phần, nhưng với chiến sự Iran, tốc độ tăng trưởng sẽ chậm hơn so với kịch bản không có xung đột", chuyên gia Hui Shan nhận định.