Không chỉ chuyện giá cước
Dù vậy, cổ phiếu vận tải biển không nằm ngoài sóng điều chỉnh của Vn-Index đã diễn ra 8 tuần qua.
Từ đầu tháng 3 đến đầu tháng 6/2026, nhiều cổ phiếu vận tải biển ghi nhận mức giảm đáng kể. HAH của Vận tải và Xếp dỡ Hải An giảm hơn 24%, VOS của Vosco giảm hơn 32%, trong khi VNA của Vinaship giảm gần 15%. Điểm chung là các cổ phiếu này đều giao dịch dưới đường MA200 và chưa cho thấy tín hiệu đảo chiều rõ nét.
Diễn biến này phần nào trái ngược với bức tranh hoạt động của ngành.
Theo lãnh đạo Hải An, sản lượng hàng hóa thông qua các cảng biển lớn trong 5 tháng đầu năm tăng trên 10% so với cùng kỳ. Riêng đội tàu của Hải An trên các tuyến nội địa và nội Á đang vận hành với hiệu suất rất cao, đạt từ 90-95% công suất khai thác.
Ở góc độ thị trường, giá cước vận tải container nội Á sau khi điều chỉnh mạnh vào cuối năm 2025 đã bật tăng trở lại gần 68% trong tháng 4 và tháng 5/2026. Giá cước vận tải nội địa cũng tăng hơn 60% tùy từng tuyến. Thông thường, đây là những yếu tố có tác động tích cực trực tiếp đến kết quả kinh doanh của các hãng tàu.
Nhưng nhà đầu tư dường như đang nhìn vào nhiều biến số khác. Đó là nhiều doanh nghiệp đang bước vào giai đoạn mở rộng quy mô đội tàu mạnh nhất trong nhiều năm trở lại đây.Đơn cử, trong giai đoạn 2026-2030, Hải An có kế hoạch đầu tư mới 4 tàu container trọng tải 3.000 TEU và 4 tàu trọng tải 7.100 TEU.
Các doanh nghiệp muốn tranh thủ giai đoạn thuận lợi để gia tăng năng lực vận chuyển, mở rộng tuyến khai thác và nâng cao vị thế cạnh tranh. Tuy nhiên, mở rộng đội tàu đồng nghĩa với nhu cầu vốn đầu tư rất lớn. Đi cùng với đó là áp lực vay nợ, chi phí lãi vay, chi phí khấu hao và rủi ro khi chu kỳ thị trường thay đổi.
Bài học của ngành vận tải biển thế giới cho thấy không ít doanh nghiệp tăng trưởng rất nhanh trong giai đoạn giá cước lên cao nhưng sau đó lại gặp khó khăn khi nguồn cung tàu tăng mạnh hoặc thương mại toàn cầu suy giảm.
Câu hỏi được nhà đầu tư quan tâm hiện nay, bên cạnh giá cước là doanh nghiệp nào đủ năng lực để biến chu kỳ thuận lợi thành lợi nhuận bền vững.
Thời của quản trị thay vì chỉ sở hữu tàu
Theo ông Phạm Huy Hoàng, Thành viên HĐQT ITC Marine, ngành vận tải biển đang bước vào giai đoạn mà lợi thế không còn đơn thuần nằm ở quy mô đội tàu.
“Năm 2026 không phải là giai đoạn chỉ cần có tàu là có lợi nhuận. Hiệu quả kinh doanh sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào năng lực khai thác, khả năng lựa chọn tuyến hàng phù hợp, kiểm soát chi phí, quản trị rủi ro và duy trì quan hệ khách hàng ổn định.”
Đánh giá này phản ánh đúng bản chất của chu kỳ hiện tại. Giá cước tăng có thể mang lại cơ hội cho tất cả doanh nghiệp trong ngành, nhưng khả năng chuyển hóa thành lợi nhuận lại phụ thuộc vào năng lực vận hành của từng doanh nghiệp.
Trong môi trường đầy biến động hiện nay, từ giá nhiên liệu, tỷ giá, chi phí bảo hiểm đến các rủi ro địa chính trị, doanh nghiệp có hệ thống quản trị tốt sẽ tạo ra sự khác biệt rất lớn.
Ông Hoàng cho rằng doanh nghiệp cần đồng thời tối ưu hành trình khai thác, nâng cao hiệu quả sử dụng tàu, kiểm soát tiêu hao nhiên liệu, quản trị dòng tiền và duy trì kỷ luật tài chính.
“Trong môi trường biến động, năng lực phản ứng nhanh và quản trị chi phí sẽ quyết định hiệu quả kinh doanh nhiều hơn là việc chạy theo sản lượng.”
ITC Marine chú trọng kết hợp giữa kinh nghiệm khai thác thương mại, hiểu biết về thị trường quốc tế và năng lực quản lý vận hành đội tàu.
Công ty không chỉ nhìn vào từng chuyến hàng riêng lẻ, mà theo dõi hiệu quả tổng thể của đội tàu, từ nguồn hàng, tuyến vận chuyển, chi phí nhiên liệu, thời gian khai thác... đến rủi ro hợp đồng. “Chúng tôi cho rằng, trong giai đoạn thị trường biến động, doanh nghiệp không nhất thiết phải lớn nhất mới có lợi thế. Doanh nghiệp có khả năng ra quyết định nhanh, quản trị chi phí tốt, giữ kỷ luật tài chính và duy trì chất lượng dịch vụ ổn định sẽ có cơ hội bảo vệ lợi nhuận và phát triển bền vững hơn”, ông Hoàng phân tích.
Lịch sử cũng khó lặp lại. Nếu giai đoạn 2021-2022 là thời kỳ nhiều doanh nghiệp được hưởng lợi nhờ mặt bằng giá cước tăng đột biến, thì chu kỳ hiện nay có thể là thời kỳ phân hóa mạnh hơn nhiều. Các doanh nghiệp có đội tàu phù hợp với nhu cầu thị trường, sở hữu khách hàng ổn định, cơ cấu tài chính lành mạnh và năng lực quản trị rủi ro tốt sẽ có lợi thế vượt trội.
Ngược lại, những doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính cao, phụ thuộc vào một số ít khách hàng hoặc thiếu khả năng kiểm soát chi phí sẽ dễ bị tổn thương khi thị trường đảo chiều.
Ông Hoàng nhấn mạnh “Cơ hội sẽ không chia đều cho tất cả. Những doanh nghiệp có đội tàu phù hợp, tài chính lành mạnh, khách hàng ổn định, hệ thống quản trị tốt và năng lực thích ứng nhanh sẽ có nhiều cơ hội mở rộng thị phần. Ngược lại, các doanh nghiệp phụ thuộc quá lớn vào một nhóm khách hàng, sử dụng đòn bẩy tài chính cao hoặc thiếu năng lực quản trị rủi ro sẽ chịu áp lực lớn hơn khi thị trường đảo chiều.”
Theo bà Nguyễn Thị Thuỳ Linh, Giám đốc Phân tích CTCK ABS, thị trường chứng khoán sẽ có sự lựa chọn rất kỹ lưỡng đối với nhóm cổ phiếu vận tải biển. Nhà đầu tư không còn nhìn đơn thuần vào biến động giá cước mà quan tâm nhiều hơn tới chất lượng tài sản, cơ cấu tài chính, chiến lược đầu tư và năng lực quản trị của từng doanh nghiệp.
Đi xa quan trọng hơn đi nhanh
Triển vọng trung và dài hạn của ngành vận tải biển Việt Nam vẫn được đánh giá tích cực nhờ nền tảng xuất nhập khẩu tăng trưởng, dòng vốn FDI ổn định, vị trí địa lý thuận lợi và hệ thống hạ tầng logistics ngày càng hoàn thiện.
Nhu cầu vận tải hàng hóa vẫn sẽ tiếp tục gia tăng khi Việt Nam ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.
Tuy nhiên, tăng trưởng của thị trường chỉ tạo ra cơ hội. Việc tận dụng được cơ hội đó hay không phụ thuộc vào từng doanh nghiệp. Theo chia sẻ của lãnh đạo ITC Marine, yếu tố tạo nên khác biệt trong vận tải biển không phải chỉ là số lượng tàu sở hữu mà là cách khai thác tài sản. Cùng một con tàu nhưng doanh nghiệp có thể tạo ra hiệu quả hoàn toàn khác nhau nếu lựa chọn đúng tuyến hàng, tối ưu lịch trình, quản lý tốt nhiên liệu và kiểm soát chặt rủi ro hợp đồng.
Ông Hoàng phân tích kỹ hơn, “Với doanh nghiệp vận tải biển, điều quan trọng hiện nay là không dự báo theo một kịch bản duy nhất.
Chúng tôi xây dựng nhiều phương án khai thác khác nhau, kiểm soát chặt chi phí nhiên liệu, đánh giá rủi ro khách hàng, theo dõi biến động tuyến hàng và lựa chọn hợp đồng phù hợp.
Trong môi trường biến động, năng lực phản ứng nhanh và quản trị chi phí sẽ quyết định hiệu quả kinh doanh nhiều hơn là việc chạy theo sản lượng.
Trong ngành vận tải biển, nhiên liệu luôn là một trong những khoản chi phí lớn nhất. Khi giá nhiên liệu biến động mạnh, hiệu quả mỗi chuyến tàu có thể thay đổi đáng kể. Vì vậy, trong bối cảnh hiện nay, chúng tôi xác định kiểm soát chi phí và quản trị rủi ro là ưu tiên hàng đầu.
Trước hết, doanh nghiệp phải quản lý tốt hiệu quả vận hành của đội tàu. Điều này bao gồm tối ưu hành trình, lựa chọn tốc độ khai thác phù hợp, hạn chế thời gian chờ, nâng cao chất lượng bảo dưỡng kỹ thuật và kiểm soát tiêu hao nhiên liệu trên từng chuyến. Một con tàu được quản lý kỹ thuật tốt không chỉ an toàn hơn, mà còn giúp giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu quả khai thác.
Thứ hai, doanh nghiệp cần linh hoạt trong phương thức kinh doanh. Trong từng giai đoạn thị trường, chúng tôi cân nhắc giữa khai thác chuyến, hợp đồng vận chuyển và cho thuê định hạn để lựa chọn phương án phù hợp nhất. Mục tiêu không chỉ là có doanh thu, mà còn là tối ưu hiệu quả khai thác theo ngày tàu, kiểm soát rủi ro và bảo vệ biên lợi nhuận.
Thứ ba, cần quản trị tốt dòng tiền và công nợ. Trong bối cảnh lãi suất, tỷ giá và chi phí vận hành biến động, việc lựa chọn khách hàng, đánh giá năng lực thanh toán và kiểm soát điều khoản hợp đồng là rất quan trọng. Một hợp đồng có cước cao nhưng rủi ro thanh toán lớn, hoặc chi phí phát sinh cao chưa chắc đã là hợp đồng tốt.
Thứ tư, doanh nghiệp phải chú trọng tuân thủ. Các yêu cầu về an toàn hàng hải, môi trường, kiểm tra cảng vụ, bảo hiểm, phân cấp tàu và tiêu chuẩn quốc tế ngày càng chặt chẽ. Nếu không đầu tư đúng mức vào quản lý kỹ thuật, an toàn và hồ sơ tuân thủ, doanh nghiệp có thể gặp rủi ro lớn hơn nhiều so với chi phí tiết kiệm được trong ngắn hạn”.
Chu kỳ thuận lợi của ngành vận tải biển đã xuất hiện khá rõ nét, song rõ ràng đây không còn là cuộc chơi của những doanh nghiệp chỉ dựa vào may mắn của thị trường. Trong giai đoạn mới, những doanh nghiệp có năng lực quản trị tốt, kỷ luật tài chính cao, biết đầu tư đúng thời điểm và đủ khả năng thích ứng với những biến động toàn cầu sẽ thu hút được nhà đầu tư. Đây cũng là những doanh nghiệp không chạy theo lợi nhuận ngắn hạn mà luôn chú trọng xây dựng vị thế cạnh tranh dài hạn, mở rộng thị phần và phát triển bền vững trong nhiều năm tới.