Ảnh minh họa
Nằm trên dòng sông Yenisei hùng vĩ ở miền nam Siberia, Nhà máy thủy điện Sayano-Shushenskaya là một trong những công trình thủy điện lớn nhất thế giới và được xem là biểu tượng của tham vọng công nghiệp thời Liên Xô. Với con đập cao 242 mét, hồ chứa dài hơn 300 km và hàng chục triệu tấn bê tông được sử dụng trong quá trình xây dựng, công trình này đóng vai trò then chốt trong hệ thống năng lượng của Nga.
Để xây dựng đập Sayano-Shushenskaya, các kỹ sư đã sử dụng khoảng 24 triệu tấn bê tông, tạo nên một trong những kết cấu thủy điện đồ sộ nhất từng được xây dựng. Công trình nằm trên sông Yenisei – một trong những con sông lớn nhất thế giới – và được thiết kế nhằm khai thác tiềm năng thủy năng khổng lồ của khu vực Siberia.
Phía thượng nguồn đập là hồ chứa Sayano-Shushenskoye, trải rộng trên diện tích khoảng 621 km² và kéo dài hơn 300 km dọc theo thung lũng sông. Hồ có dung tích khoảng 31,3 tỷ m³ nước, đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết dòng chảy theo mùa, kiểm soát lũ lụt, cung cấp nước tưới tiêu và hỗ trợ phát điện.
Tại chân đập, nhà máy được trang bị 10 tổ máy phát điện, mỗi tổ có công suất 640 MW. Các tổ máy này cung cấp lượng điện năng đáng kể cho hệ thống điện Siberia cũng như nhiều ngành công nghiệp tiêu thụ năng lượng lớn, đặc biệt là sản xuất nhôm.
Một trong những thách thức kỹ thuật lớn nhất của công trình là việc lắp đặt các rôto tuabin nặng tới khoảng 920 tấn. Quá trình căn chỉnh đòi hỏi độ chính xác rất cao, bởi bất kỳ sai lệch nào cũng có thể gây rung động mạnh, làm giảm hiệu suất vận hành và ảnh hưởng đến tuổi thọ thiết bị.
Ngày 17/8/2009, tổ máy số 2 bị phá hủy sau các sự cố liên quan đến hệ thống cố định nắp tuabin. Mặc dù khu vực nhà máy chịu thiệt hại nặng nề, thân đập vẫn giữ được sự ổn định và không xảy ra nguy cơ vỡ đập. Hồ chứa tiếp tục được kiểm soát an toàn, tránh được những hậu quả nghiêm trọng hơn đối với các khu vực hạ lưu.
Sau thảm họa, Nga đã tiến hành một cuộc rà soát toàn diện đối với các tiêu chuẩn an toàn của ngành thủy điện. Các chương trình nâng cấp tập trung vào việc hiện đại hóa hệ thống điều khiển, bổ sung cảm biến giám sát, cải thiện công tác bảo trì và hoàn thiện quy trình ứng phó khẩn cấp.
Công tác phục hồi và tái thiết kéo dài nhiều năm. Các tuabin bị hư hỏng được thay thế bằng thiết bị mới, trong khi hệ thống an toàn và giám sát được nâng cấp đáng kể. Đến năm 2014, tổ máy cuối cùng được khôi phục và kết nối trở lại với lưới điện quốc gia, đánh dấu việc nhà máy vận hành trở lại toàn bộ công suất.
Ngày nay, hơn nửa thế kỷ sau khi khởi công xây dựng, Sayano-Shushenskaya vẫn là một trong những tài sản năng lượng chiến lược của Nga. Công trình không chỉ phản ánh quy mô của các siêu dự án thời Liên Xô mà còn cho thấy những thách thức lâu dài trong việc vận hành và duy trì các cơ sở hạ tầng trọng yếu.
Sự kết hợp giữa quy mô kỹ thuật khổng lồ, vai trò kinh tế quan trọng và những bài học rút ra từ thảm họa năm 2009 đã biến Sayano-Shushenskaya trở thành một trong những công trình thủy điện được nghiên cứu và theo dõi nhiều nhất tại Nga cũng như trên thế giới.