Từng được xem là biểu tượng của cuộc cách mạng năng lượng sạch giúp nhân loại giảm dần sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, ngành xe điện (EV) hiện đang đối mặt với những thử thách khắc nghiệt từ chuỗi cung ứng toàn cầu.
Thay vì dầu mỏ, tâm điểm của cuộc khủng hoảng lần này lại là nhôm cấp cao, loại nguyên liệu chiến lược đang bị kẹt tại eo biển Hormuz.
Nguyên liệu quan trọng
Eo biển Hormuz từ lâu đã là mạch máu không thể thay thế, nơi trung chuyển hơn 20% lượng dầu thô toàn cầu. Thế nhưng, cuộc xung đột quân sự tại đây không chỉ làm rung chuyển thị trường năng lượng mà còn đang trực tiếp giáng một đòn chí mạng vào chuỗi cung ứng xe điện.
Lý do rất đơn giản: Đây là tuyến đường biển duy nhất để vận chuyển loại nhôm cao cấp, phát thải thấp, "nguyên liệu vàng" mà các dòng xe điện không thể thiếu.
Nhôm đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc tối ưu hóa trọng lượng và kéo dài quãng đường di chuyển cho xe điện.
Theo dữ liệu từ tập đoàn nghiên cứu hàng hóa CRU Group, một chiếc xe điện tiêu thụ lượng nhôm nhiều hơn khoảng 40% so với xe chạy xăng hoặc dầu truyền thống. Từ khung thân xe, vỏ pin cho đến hệ thống quản lý nhiệt, nhôm hiện diện ở khắp mọi nơi. Khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, dòng chảy này chính thức đứt gãy.
Tác động của cuộc chiến này không còn dừng lại ở những dự báo trên giấy. Alba của Bahrain, một trong những nhà máy luyện nhôm lớn nhất thế giới, đã phải tuyên bố tình trạng bất khả kháng (force majeure) đối với các đơn hàng và cắt giảm 19% sản lượng.
Trong khi đó, Qatalum của Qatar đã buộc phải ngừng sản xuất hoàn toàn sau khi các cuộc tấn công của Iran vào hạ tầng năng lượng khiến QatarEnergy phải dừng cung cấp khí đốt từ ngày 2/3.
Hệ lụy dây chuyền đã lan tới các dây chuyền lắp ráp tại Nhật Bản và châu Âu.
Toyota đã phải cắt giảm sản lượng khoảng 40.000 xe trong vòng hai tháng do thiếu hụt nguồn cung nhôm từ vùng Vịnh. Nissan cũng buộc phải điều chỉnh giảm lịch trình sản xuất. Các đối tác cung ứng linh kiện cho BMW, Mercedes-Benz và Hyundai Mobis đang đứng trước nguy cơ vi phạm hợp đồng hoặc phải đóng cửa tạm thời.
Số liệu thống kê cho thấy các hãng xe Nhật Bản như Toyota và Nissan phụ thuộc tới 70% lượng nhôm chế biến từ Trung Đông. CEO Toyota, ông Koji Sato, đã bày tỏ sự quan ngại sâu sắc trong một cuộc họp báo gần đây: "Nếu tình trạng này kéo dài, việc gặp phải các vấn đề nghiêm trọng về thu mua là điều không cần bàn cãi."
Tờ Rest of World cho hay vấn đề hiện nay không chỉ là thiếu nhôm, mà là thiếu loại nhôm "sạch". Trong nỗ lực đa dạng hóa nền kinh tế vốn dựa dẫm vào dầu mỏ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Bahrain và Qatar đã dành nhiều thập kỷ để xây dựng ngành công nghiệp nhôm chuyên biệt cho lĩnh vực ô tô.
Tại UAE, tập đoàn Emirates Global Aluminium (EGA) là công ty công nghiệp lớn nhất quốc gia này ngoài ngành dầu khí, bán tới 84% sản lượng dưới dạng sản phẩm cao cấp, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất của các nhà máy ô tô.
Điển hình là dòng nhôm "CelestiAL" của EGA, được sản xuất bằng năng lượng mặt trời. Những cái tên như BMW, Mercedes-Benz hay Brembo đều khao khát loại nhôm này để đáp ứng các quy định khắt khe về khí thải tại châu Âu.
Việc tìm kiếm nguồn thay thế lúc này là cực kỳ khó khăn. Để thẩm định và cấp chứng nhận cho một nguồn cung mới, các hãng xe thường mất tới hàng tháng trời trước khi chuyến hàng đầu tiên có thể cập bến. Do đó, các nhà sản xuất không thể đơn giản là "đổi sang một loại nhôm khác" trên thị trường một cách chóng vánh.
Chi phí leo thang
Những vấn đề trên dẫn đến một hệ quả tất yếu là giá cả tăng vọt. Trên sàn giao dịch kim loại London (LME), giá nhôm đã vượt ngưỡng 3.544 USD/tấn, mức cao nhất trong vòng 4 năm. Đơn vị nghiên cứu BMI của Fitch Group cảnh báo con số này có thể chạm mốc 3.700 USD nếu căng thẳng không hạ nhiệt.
Bên cạnh nhôm, một thành phần thiết yếu khác là lưu huỳnh dùng để tinh chế vật liệu pin cũng đang kẹt tại Hormuz. David Leah, chuyên gia phân tích tại CRU, nhận định: "Sự thắt chặt nguồn cung lưu huỳnh có thể đẩy giá pin lên cao, và cuối cùng là tăng giá bán xe điện tới tay người dùng."
Để đối phó, các nhà luyện kim vùng Vịnh đang nỗ lực vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ qua các cảng bên ngoài eo biển như Sohar (Oman) hay Jeddah (Ả Rập Xê Út). Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế với chi phí đắt đỏ và hiệu suất thấp, không thể thay thế được quy mô của vận tải đường biển.
Cuộc khủng hoảng này là lời cảnh tỉnh cho toàn ngành công nghiệp xe điện toàn cầu. Trong nhiều năm, chuỗi cung ứng được tối ưu hóa cho tốc độ và chi phí dựa trên giả định về một thế giới địa chính trị ổn định. Giờ đây, bài toán đã thay đổi.
Như ông Carsten Menke từ ngân hàng đầu tư Julius Baer nhận định, các nhà sản xuất xe (OEM) sẽ buộc phải tái tư duy về rủi ro và khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, ở một góc nhìn lạc quan hơn, giá dầu tăng cao do chiến tranh cũng có thể khiến xe điện trở nên hấp dẫn hơn trong mắt người tiêu dùng khi chi phí vận hành xe xăng leo thang.
Lối thoát cho ngành xe điện không chỉ nằm ở việc tìm ra những mỏ nhôm mới, mà nằm ở việc xây dựng một hệ thống cung ứng linh hoạt hơn, nơi mà mỗi "điểm nghẽn" như Hormuz không còn có thể làm tê liệt cả một tham vọng xanh của nhân loại.
*Nguồn: RoT, Fortune
