Việc Iran dễ dàng phong tỏa eo biển Hormuz đối với hầu hết các hoạt động vận tải biển đã gây ra một cú sốc lớn cho thị trường dầu mỏ và thương mại toàn cầu. Khoảng 20% lượng dầu của thế giới đi qua thủy lộ huyết mạch này, và Iran hoàn toàn có khả năng ngăn chặn các tàu dầu đi qua đây.
Tổng thống Donald Trump đang nỗ lực xây dựng một thỏa thuận ngoại giao để duy trì việc mở cửa eo biển, nhưng cho đến nay, Tehran vẫn liên tục bác bỏ. Ngay cả việc áp dụng biện pháp quân sự khiến Iran buộc phải mở cửa thì về lâu dài, không điều gì có thể ngăn cản Iran tái diễn kịch bản phong tỏa.
Do đó, các quốc gia vùng Vịnh đã nảy ra một ý tưởng không hề xa vời, nhưng nó sẽ đòi hỏi một nguồn lực tài chính khổng lồ.
Đề xuất được đưa ra là xây dựng các đường ống năng lượng bỏ qua eo biển Hormuz, nhằm loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa đình trệ dòng chảy dầu thô.
Tầm nhìn chiến lược của Saudi Arabia từ nhiều thập kỷ trước
Saudi Arabia hiện sở hữu một tuyến đường huyết mạch quan trọng: đường ống Đông - Tây (East-West pipeline). Theo Financial Times, tuyến đường này giúp né tránh eo biển Hormuz, vận chuyển 7 triệu thùng dầu mỗi ngày tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ.
Hệ thống này vốn được xây dựng từ những năm 1980 trong thời kỳ khủng hoảng năng lượng tại Vịnh Ba Tư, giữa bối cảnh cuộc "chiến tranh tàu dầu" giữa Iran và Iraq đang ở giai đoạn căng thẳng nhất.
Tập đoàn năng lượng nhà nước Saudi Arabia, Aramco, đang có kế hoạch vận chuyển thêm tới 1,2 triệu thùng dầu thông qua đường ống Đông - Tây để hỗ trợ giải quyết các vấn đề hiện nay tại Hormuz. Người Saudi cũng có thể sẽ xây dựng thêm các đường ống mới để giảm thiểu tối đa tác động từ việc eo biển bị đóng cửa.
Trả lời phỏng vấn trên tờ Financial Times, bà Maisoon Kafafy, cố vấn cấp cao về chương trình Trung Đông của Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council), nhận định: "Đang có một sự chuyển dịch từ các giả thuyết sang thực tế vận hành. Mọi người đều đang nhìn vào cùng một bản đồ và đưa ra những kết luận giống nhau. Thay vì các dự án riêng lẻ, lựa chọn linh hoạt nhất không phải là một đường ống thay thế duy nhất mà là một mạng lưới, một hệ thống các hành lang vận tải."
Tuy nhiên, bà Kafafy cũng lưu ý rằng "điều đó sẽ rất khó đạt được" .
Một ý tưởng khác đang được xem xét là xây dựng đường ống từ cảng Haifa của Israel, kết nối Bán đảo Ả Rập với Địa Trung Hải, theo ghi nhận của tờ Jerusalem Post .
Trong khi đó, nhiều quốc gia vùng Vịnh đang phải hứng chịu các cuộc tập kích tên lửa từ phía Iran và thiếu hụt các lựa chọn khác để xuất khẩu dầu thô. Saudi Arabia hiện là quốc gia duy nhất có đủ tầm nhìn chiến lược để xây dựng đường ống thay thế từ nhiều thập kỷ trước.
Dự án mới này đòi hỏi một hệ thống toàn diện bao gồm "đường ống, đường sắt và đường bộ". Một tập đoàn xây dựng từ Lebanon có tên Cat Group đang bày tỏ sự quan tâm đến việc xây dựng một đường ống mới nhằm bỏ qua eo biển Hormuz.
Ngoài ra, Hành lang Kinh tế Ấn Độ - Trung Đông - Châu Âu (IMEC) – một liên minh vì sự tăng trưởng kinh tế trong tương lai – cũng có thể hợp tác với các quốc gia vùng Vịnh để xây dựng đường ống hoặc ít nhất là các cơ sở hạ tầng cần thiết. Hệ thống này có thể vận chuyển các nguồn tài nguyên hydrocarbon tới châu Âu và Ấn Độ.
Chặng đường không trải hoa hồng
Tất cả đều là những đề xuất đầy hứa hẹn với các mục tiêu và kế hoạch đáng chú ý. Chúng cho thấy những nỗ lực thương mại trong khu vực đang diễn ra rất sáng tạo và đổi mới. Tuy nhiên, các dự án đường ống sẽ mất nhiều năm để hoàn thành, trong khi việc duy trì vận chuyển năng lượng qua eo biển Hormuz là nhu cầu cấp bách ngay lúc này.
Cho đến nay, chính quyền Trump vẫn chưa kêu gọi xây dựng các đường ống mới mà thay vào đó tập trung gây áp lực buộc Iran phải mở cửa eo biển. Tuy nhiên, cần có một giải pháp dài hạn cho thủy lộ này để giải tỏa mọi điểm nghẽn. Các đề xuất về đường ống có thể là cách duy nhất để giải quyết triệt để vấn đề trong tương lai.
Có vẻ như một mô hình đối tác công - tư như liên minh IMEC sẽ nhận được nhiều sự ủng hộ và nguồn lực nhất để hiện thực hóa các đường ống mới. Chỉ một hoặc hai công ty riêng lẻ có lẽ sẽ không đủ sức xây dựng cơ sở hạ tầng mới do hạn chế về nguồn vốn và sự hậu thuẫn chính trị.
Một đường ống mới sẽ tiêu tốn hàng tỷ USD và hiện vẫn chưa rõ quốc gia nào sẵn lòng gánh vác gánh nặng tài chính này. Việc xây dựng sẽ phải đi qua dãy núi Hejaz trên bờ Biển Đỏ của Saudi Arabia. Các tuyến đường thay thế qua Jordan, Syria hoặc Thổ Nhĩ Kỳ thậm chí còn đắt đỏ và thách thức hơn, khiến việc thi công trở nên khó khăn và tốn thời gian.
Ý tưởng đã có, nhưng quyết tâm để xây dựng một cái gì đó hoàn toàn mới thì vẫn còn là dấu hỏi. Sẽ cần một giai đoạn ngoại giao kinh tế dài hơi để có thể hiện thực hóa một đường ống mới và vượt qua cuộc khủng hoảng năng lượng tại Vịnh Ba Tư.
Cách tốt nhất để mở cửa eo biển Hormuz hiện nay là một lệnh ngừng bắn và các cuộc đàm phán trực tiếp giữa Hoa Kỳ và Iran. Các cuộc đối thoại sẽ cần một cách tiếp cận khéo léo để thuyết phục người Iran rằng việc duy trì mở cửa hoàn toàn eo biển trong tương lai gần chính là vì lợi ích tốt nhất của chính họ.
Trong khi đó, việc triển khai xây dựng các đường ống có thể bắt đầu ngay từ bây giờ, dù các dự án này sẽ mất nhiều năm và đòi hỏi vốn đầu tư khổng lồ. Việc phân bổ nguồn lực này là cần thiết để giải quyết vấn đề trong dài hạn và có lẽ đây chính là hướng đi tối ưu nhất vào lúc này.
