Thu tiền của dân khi không có thẩm quyền giao đất
Tháng 12/1994, HĐND phường Nam Lý, TP. Đồng Hới cũ thống nhất chủ trương lập khu dân cư tại vùng đồi phía Tây Nhà máy Cơ khí 3/2. Đầu năm 1995, UBND phường quyết định cho người dân đăng ký nhu cầu đất ở, đồng thời “tạm thu” từ 5-10 triệu đồng/hộ và đưa ra chủ trương người nộp tiền trước sẽ được ưu tiên xét cấp đất. Các khoản tiền được thu dưới nhiều tên gọi như “lệ phí xây dựng quê hương”, “tiền công san ủi đất”, “tiền đền bù công san ủi”.
Một phần khu đất tại vùng đồi phía Tây Nhà máy Cơ khí 3/2 nay đã cấp cho nhiều cơ quan, đơn vị của Nhà nước.
Kết luận thanh tra của Thanh tra tỉnh Quảng Trị mới đây xác định, UBND phường Nam Lý đã thu của 13 hộ trong các năm 1995-1996 với tổng cộng 92 triệu đồng. Hai hộ sau đó được hoàn trả, còn 11 hộ đến nay chưa được giao đất và cũng chưa được giải quyết dứt điểm khoản tiền đã nộp.
Thanh tra tỉnh kết luận việc thu tiền để “ưu tiên xét cấp đất” khi chưa có quyết định giao đất, chưa có quy hoạch chi tiết được duyệt, đồng thời UBND phường không có thẩm quyền giao đất là trái quy định pháp luật.
Tương tự, tại huyện Tuyên Hóa cũ, năm 1994 Phòng Công nghiệp, Giao thông và Xây dựng huyện Tuyên Hóa có chủ trương thu tiền để giao đất cho cán bộ, công nhân viên tại khu vực trung tâm thị trấn Đồng Lê. Ông Phạm Đình Phong đã nộp 1,97 triệu đồng vào năm 1996; chứng từ thu tiền ghi liên quan đến “cấp quyền sử dụng đất”, nhưng đến nay vẫn không được bố trí đất.
Một số hộ dân cũng đã hiện diện nhà ở trên khu đất này.
Có điều kiện giải quyết nhưng vẫn để “treo”
Điểm đáng chú ý trong vụ Nam Lý là chính quyền từng có nhiều cơ hội để giải quyết quyền lợi của người dân. Năm 1998, Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Bình khi đó cho phép phường hoàn thiện quy hoạch để làm cơ sở giao đất.
Đến năm 2003, UBND tỉnh phê duyệt quy hoạch chi tiết sử dụng đất khu nhà ở phía Tây phường Nam Lý, đây là cơ sở pháp lý quan trọng để xem xét quyền lợi của các hộ dân.
Tuy nhiên, UBND phường Nam Lý qua các thời kỳ không chủ động lập hồ sơ, kiến nghị cấp có thẩm quyền xét giao đất cho người đủ điều kiện; cũng không đưa ra phương án hoàn trả tiền hoặc bồi thường thiệt hại trong trường hợp không thể giao đất.
Từ năm 2019, người dân liên tục gửi đơn. Khi thì chính quyền trả lời “không có kinh phí”, lúc lại cho rằng “không có thẩm quyền”. Sau hơn 30 năm, giá trị khoản tiền người dân nộp đã trượt giá rất lớn, trong khi đất không được giao, tiền chưa được giải quyết, dẫn đến khiếu nại kéo dài.
Vụ việc tại Tuyên Hóa cũ cũng có nét tương đồng. Người dân có chứng từ nộp tiền từ những năm 1990 nhưng việc giao đất không được thực hiện, hồ sơ kéo dài qua nhiều cơ quan và nhiều thời kỳ lãnh đạo. Đến năm 2025-2026, người dân vẫn tiếp tục khiếu nại.
Một phần khu đất khu vực Cơ khí 3/2 được giao thực hiện dự án tạo quỹ đất.
Không thể lấy quy định mới để bỏ lại khoản nợ cũ
Đối với vụ Nam Lý, Thanh tra tỉnh xác định các phiếu thu từ năm 1995-1996 không phải giấy tờ có đủ cơ sở pháp lý để giao đất hoặc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
Hiện khu vực Cơ khí 3/2 đã được giao Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh thực hiện dự án tạo quỹ đất Cụm dân cư TDP 3. Theo Luật Đất đai năm 2024, việc giao các lô đất tại đây cho hộ gia đình, cá nhân về nguyên tắc phải thông qua đấu giá.
Vì vậy, việc giao trực tiếp đất cho 11 hộ như kỳ vọng hơn 30 năm trước không còn phù hợp pháp luật hiện hành. Nhưng Thanh tra tỉnh cũng không chấp nhận việc vì không thể giao đất mà quyền lợi của người dân tiếp tục bị bỏ ngỏ.
Cơ quan thanh tra yêu cầu UBND phường Đồng Hới khẩn trương xây dựng phương án bồi thường Nhà nước, bồi thường và hỗ trợ thiệt hại cho 11 hộ dân do hành vi thu tiền trái quy định từ năm 1995-1996; đồng thời tổ chức đối thoại công khai, giải thích căn cứ pháp luật và hoàn thiện hồ sơ chi trả sau khi phương án được phê duyệt.
Thanh tra tỉnh cũng xác định trách nhiệm của UBND phường Nam Lý qua các thời kỳ, UBND TP. Đồng Hới giai đoạn 1995-2025 và hàng loạt nguyên lãnh đạo, cán bộ liên quan; đề nghị Sở Nội vụ tham mưu kiểm tra, làm rõ trách nhiệm để kiểm điểm theo mức độ sai phạm.
