Ai hưởng lợi khi VinFast giảm sở hữu tài sản cố định?

Nhiều thương hiệu ôtô điện trên thế giới đã áp dụng mô hình vận hành "asset-light". Ảnh: The Japan Times.

VinFast mới đây đã công bố kế hoạch tái cấu trúc toàn diện với trọng tâm là chia tách CTCP Sản xuất và Kinh doanh VinFast (VFTP) thành hai thực thể riêng biệt, đồng thời thoái toàn bộ vốn tại khối sản xuất trong nước. Theo đó, pháp nhân mới VinFast Việt Nam (VFVN) sẽ giữ lại bộ 3 tài sản chiến lược gồm R&D - sản xuất toàn cầu, sở hữu trí tuệ và mạng lưới bán hàng. Trong khi đó, VFTP sẽ vận hành như một nhà gia công độc lập, sản xuất xe theo đặt hàng của VinFast Việt Nam.

Vì sao VinFast lựa chọn mô hình "asset-light"

Thương vụ thoái vốn mảng sản xuất được định giá 530 triệu USD, dự kiến hoàn tất trong quý III/2026. Đáng chú ý, chính ông Phạm Nhật Vượng sẽ tham gia nhóm nhà đầu tư mua lại VFTP với tư cách nhà đầu tư thiểu số. Về phía cổ đông Vingroup, động thái này được kỳ vọng giúp giảm bớt lo ngại khi tập đoàn không còn phải gánh phần lớn nghĩa vụ nợ của VinFast theo tỷ lệ sở hữu như trước.

Cấu trúc mới này về bản chất phản ánh một quyết định chuyển hướng sang mô hình "asset-light", xu hướng vận hành đang ngày càng phổ biến trên toàn cầu.

Chia sẻ với Tri Thức - Znews, Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng, Giảng viên ngành Quản trị tại Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam, cho biết định nghĩa "asset-light" là chiến lược mà doanh nghiệp giảm mức độ sở hữu tài sản cố định nặng vốn như nhà máy, bất động sản, kho bãi, hạ tầng công nghệ hoặc đội ngũ nhân sự cố định quy mô lớn.

"Thay vì sở hữu, doanh nghiệp chuyển sang hợp tác, thuê ngoài, nhượng quyền, liên doanh, hợp đồng quản lý, nền tảng số hoặc mô hình pay-per-use", Tiến sĩ Phượng giải thích.

Cốt lõi của "asset-light" là chuyển một phần năng lực vận hành sang những đối tác có khả năng vận hành tài sản đó hiệu quả hơn, để biến chi phí cố định thành chi phí biến đổi, tăng tính linh hoạt và cho phép doanh nghiệp tập trung vào năng lực cốt lõi như thương hiệu, khách hàng, thiết kế, công nghệ hoặc dữ liệu.

"Asset-light" là chiến lược trong đó doanh nghiệp giảm mức độ sở hữu tài sản cố định nặng vốn sang những đối tác có khả năng vận hành tài sản đó hiệu quả hơn. Ảnh: Reuters.

Thực tế, mô hình quản trị này không mới, nhưng đã liên tục mở rộng phạm vi ứng dụng. Trong ngành khách sạn, các tập đoàn như Marriott hay Hilton đã có nhiều thập kỷ tăng trưởng chủ yếu thông qua nhượng quyền và hợp đồng quản lý thay vì sở hữu bất động sản. Nghiên cứu trong ngành quản trị du lịch và khách sạn cho thấy "asset-light" giúp các tập đoàn này mở rộng quy mô mà không cần cam kết vốn lớn, đồng thời tăng tính linh hoạt trong môi trường biến động.

Về mặt tài chính, lợi ích của mô hình này khá rõ ràng. Theo thống kê của Ernst & Young, các công ty "asset-light" trong nhóm Fortune 500 có tổng lợi nhuận cổ đông cao hơn nhóm "asset-heavy" (mô hình kinh doanh nặng tài sản) trung bình 4 điểm % trong 5 năm. Còn Deloitte thì nhấn mạnh rằng "asset-light" giúp giảm chi phí cố định, tăng khả năng mở rộng, tự động hóa và linh hoạt nhân sự.

Ngành xe điện với bài toán "asset-light"

Tuy nhiên, áp dụng mô hình này vào ngành xe điện không phải đơn giản. Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng đánh giá đây là ngành có thể ứng dụng mô hình "asset-light", nhưng cần thận trọng đặc biệt trong việc lựa chọn đối tác vận hành.

"Xe điện là ngành có yêu cầu rất cao về an toàn pin, phần mềm, kiểm soát chất lượng, truy xuất linh kiện, tiêu chuẩn va chạm và trách nhiệm hậu mãi. Doanh nghiệp có thể áp dụng asset-light ở một số khâu như phân phối, showroom, phần mềm, dịch vụ sạc, logistics, hoặc một phần sản xuất thông qua đối tác. Tuy nhiên, các năng lực cốt lõi như thiết kế nền tảng xe, quản trị chuỗi cung ứng pin, kiểm soát chất lượng, an toàn phần mềm và trải nghiệm khách hàng vẫn phải được kiểm soát chặt", bà Phượng phân tích.

Điều này tương đồng với cấu trúc VinFast đang hướng đến khi giữ lại phần R&D, sở hữu trí tuệ và mạng lưới bán hàng (tức các tài sản vô hình và năng lực cốt lõi), trong khi tách riêng phần sản xuất nội địa vật lý.

Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng cũng chỉ ra bài học thực tế thị trường xe điện đã cung cấp hai trường hợp điển hình với kết quả trái chiều nhau.

Trường hợp thứ nhất là NIO, một hãng xe điện Trung Quốc từng hợp tác với JAC để sản xuất các mẫu xe như ES8, ES6 và EC6 từ năm 2021. Theo thông báo của NIO, JAC chịu trách nhiệm sản xuất, trong khi NIO vẫn giữ vai trò phát triển xe, kỹ thuật, quản trị chuỗi cung ứng và đảm bảo chất lượng. Tuy nhiên, đến năm 2023, NIO đã mua lại một số tài sản nhà máy từ JAC để tiến gần hơn tới mô hình tự sản xuất, nhằm tiết kiệm chi phí và tăng cường kiểm soát.

"Điều này cho thấy asset-light có thể hữu ích ở giai đoạn mở rộng ban đầu, nhưng khi doanh nghiệp đạt quy mô lớn, nhu cầu kiểm soát chất lượng và chi phí có thể khiến họ quay lại mô hình tích hợp hơn", Tiến sĩ Phượng nhận xét.

Hãng xe điện Mỹ Fisker theo đuổi mô hình sản xuất "asset-light" nhưng gặp khó khăn. Ảnh: Reuters.

Trường hợp thứ hai là Fisker (Mỹ), hãng xe điện này theo đuổi mô hình sản xuất "asset-light" triệt để, nhưng gặp khó khăn liên tiếp về sản xuất, chất lượng, logistics và tài chính. Fisker cho thấy rằng khi doanh nghiệp thiếu khả năng kiểm soát các khâu vận hành then chốt, mô hình "asset-light" có thể biến thành con đường dẫn đến rủi ro hệ thay vì tạo ra lợi thế cạnh tranh.

Ai hưởng lợi nhiều nhất?

Đánh giá về lợi ích khi doanh nghiệp triển khai mô hình này, Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng chỉ rõ người hưởng lợi rõ nhất khi một doanh nghiệp chuyển sang mô hình quản trị "asset-light" thường là nhà đầu tư và cổ đông.

Mô hình này có tiềm năng cải thiện tỷ suất sinh lời/vốn đầu tư (ROIC), dòng tiền, biên lợi nhuận và định giá doanh nghiệp. Với VinFast, đây có thể là lý do trực tiếp khiến kế hoạch tái cơ cấu được thị trường đón nhận tích cực, trong bối cảnh hãng vẫn đang trong hành trình tiến tới điểm hòa vốn.

Doanh nghiệp cũng hưởng lợi nhờ linh hoạt hơn, ít vốn bị chôn vào tài sản cố định và dễ tái phân bổ nguồn lực cho công nghệ, khách hàng, thương hiệu và đổi mới. Chủ nợ có thể hưởng lợi nếu rủi ro vận hành và áp lực vốn giảm; nhưng họ cũng có thể thận trọng hơn vì doanh nghiệp có ít tài sản hữu hình làm tài sản đảm bảo.

Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng cho rằng điều quan trọng hơn, giá trị thực sự của "asset-light" phụ thuộc vào việc doanh nghiệp thiết kế lại mô hình vận hành một cách tổng thể, chứ không chỉ đơn giản là bán bớt tài sản.