Trong bối cảnh nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và dầu thô từ Trung Đông bị gián đoạn, giá khí đốt tăng mạnh và nhiều quốc gia phải tìm kiếm nhiên liệu thay thế, than đá đang lấy lại sức hút trên thị trường năng lượng toàn cầu. Diễn biến này diễn ra cùng thời điểm xuất khẩu than của Việt Nam tăng trưởng mạnh.
Theo số liệu của Cục Hải quan Việt Nam, trong 10 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu hơn 1,24 triệu tấn than các loại, tăng 104% so với cùng kỳ năm trước. Kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này đạt hơn 200,18 triệu USD, tăng 83%.
Mặc dù tốc độ tăng trị giá có phần thấp hơn tốc độ tăng khối lượng, phản ánh áp lực từ sự hạ nhiệt của giá than trên thị trường quốc tế, nhưng kết quả lũy kế vẫn cho thấy đà tăng trưởng lượng bán ra ấn tượng của ngành than.
Thành phố Quảng Ninh hiện là nơi nắm trữ lượng than chiếm đến 90% của cả nước. Trọng điểm của ngành than Quảng Ninh là Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV).
Xét về thị trường, Indonesia dẫn đầu với 472.332 tấn, tương ứng kim ngạch 67,46 triệu USD. So với cùng kỳ năm trước, xuất khẩu than sang quốc gia này tăng 274,81% về lượng và 259,03% về trị giá.
Đứng thứ hai là Nhật Bản với 394.360 tấn, tăng 125,55%, mang về 67,18 triệu USD, tăng 100,61%. Hai thị trường này chiếm gần 70% tổng lượng than xuất khẩu của Việt Nam trong 10 tháng.
Philippines đứng thứ ba với 116.040 tấn, trị giá 19,54 triệu USD. Tuy nhiên, xuất khẩu sang thị trường này giảm gần 25% cả về lượng và giá trị so với cùng kỳ. Trong khi đó, Hàn Quốc ghi nhận mức tăng trưởng khá, với sản lượng đạt 22.716 tấn, tăng gần 50%, kim ngạch đạt 3,21 triệu USD.
Đáng chú ý, kết quả tăng trưởng của xuất khẩu than Việt Nam diễn ra trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới có nhiều biến động, đặc biệt là sự gián đoạn nguồn cung LNG từ Trung Đông.
Khủng hoảng khí đốt khiến than đá lấy lại lợi thế
Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cuộc khủng hoảng tại Trung Đông đã tạo ra cú sốc lớn đối với thị trường khí đốt và LNG toàn cầu. Trong giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 10/2026, lượng LNG xuất khẩu từ Qatar và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) giảm hơn 60 tỷ m³ so với cùng kỳ năm trước.
Dù các nhà cung cấp tại Bắc Mỹ và châu Phi tăng sản lượng để bù đắp, tổng sản lượng LNG toàn cầu vẫn giảm khoảng 6%, tương đương 20 tỷ m3 trong giai đoạn này. IEA dự báo nguồn cung LNG toàn cầu cả năm 2026 có thể giảm 3%, tương đương gần 20 tỷ m³, nếu hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn.
Tình trạng thiếu hụt nguồn cung đã đẩy giá khí đốt tại các thị trường lớn tăng mạnh. Theo Kpler, giá LNG giao ngay tại châu Á đạt 32,35 USD/MMBtu vào ngày 27/10, mức cao nhất trong gần 4 năm. Tại châu Âu, giá khí đốt TTF cũng vượt 100 euro/MWh trong bối cảnh rủi ro nguồn cung và nhu cầu tích trữ trước mùa đông gia tăng.
Trong khi đó, than nhiệt vẫn duy trì lợi thế đáng kể về chi phí. Theo Reuters, giá than nhiệt chuẩn Australia quy đổi theo năng lượng thấp hơn khoảng 80% so với giá LNG giao đến châu Á. Khoảng cách này tạo động lực kinh tế để các nhà máy điện có sẵn hạ tầng sử dụng than tăng huy động nguồn nhiên liệu này thay cho khí đốt.
Thực tế, một số quốc gia châu Á đã điều chỉnh cơ cấu sản xuất điện. Hàn Quốc tăng sử dụng điện than khi giá khí đốt leo thang, trong khi Nhật Bản cũng ghi nhận sự dịch chuyển trong sản lượng điện giữa hai nguồn nhiên liệu. Tại một số thị trường khác, các nhà máy nhiệt điện than được tăng cường huy động để bảo đảm nguồn cung điện.
IEA nhận định dù than không phải là mặt hàng trực tiếp chịu ảnh hưởng từ việc gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz, những hệ lụy đối với thị trường khí đốt đã khiến nhiều hệ thống điện chuyển một phần nhu cầu từ khí sang than. Đây là yếu tố quan trọng khiến triển vọng tiêu thụ than toàn cầu được điều chỉnh tăng.
Trong báo cáo cập nhật tháng 9/2026, IEA dự báo nhu cầu than toàn cầu sẽ tăng 1,2% trong năm nay, lên mức kỷ lục 8,94 tỷ tấn, đảo chiều so với dự báo giảm trước đó. Đáng chú ý, nhu cầu được điều chỉnh tăng tại Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số thị trường châu Âu.
Quý IV có thể trở thành mùa cao điểm của thương mại than
Bên cạnh yếu tố giá cả, nhu cầu tiêu thụ theo mùa cũng được dự báo thúc đẩy hoạt động thương mại than trong những tháng cuối năm.
Theo dữ liệu Kpler được Reuters dẫn lại, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc đã nhập khẩu tổng cộng khoảng 122 triệu tấn than trong quý III/2026. Trong khi đó, lượng nhập khẩu bình quân của ba quốc gia này trong quý IV/2024 và quý IV/2025 đạt khoảng 143 triệu tấn mỗi quý.
Nếu xu hướng mùa vụ lặp lại, lượng than nhập khẩu của ba nền kinh tế có thể tăng thêm khoảng 20 triệu tấn trong quý IV so với quý trước. Nhu cầu sưởi ấm mùa đông, cùng việc các công ty điện lực bổ sung dự trữ nhiên liệu, được xem là những động lực chính.
Xu hướng này có thể mang lại lợi thế cho các quốc gia xuất khẩu than lớn như Indonesia và Australia. Trong giai đoạn 2023-2025, Indonesia xuất khẩu bình quân khoảng 137 triệu tấn than mỗi quý IV, cao hơn các quý còn lại. Australia cũng thường ghi nhận lượng xuất khẩu cao nhất vào quý cuối năm, với mức bình quân khoảng 55 triệu tấn.
Đáng chú ý, không chỉ châu Á, nhu cầu than nhập khẩu tại châu Âu cũng có dấu hiệu tăng trở lại. Giá khí đốt cao và những hạn chế trong lựa chọn nguồn cung năng lượng khiến một số quốc gia phải tăng sử dụng than trong ngắn hạn, dù khu vực này vẫn theo đuổi lộ trình giảm dần nhiệt điện than.
Với Việt Nam, những diễn biến trên tạo ra bối cảnh thuận lợi về nhu cầu đối với mặt hàng than trên thị trường quốc tế. Việc Indonesia và Nhật Bản đang là hai khách hàng lớn nhất cũng khiến diễn biến nhập khẩu tại các thị trường này trở thành yếu tố đáng theo dõi đối với hoạt động xuất khẩu trong nước.
Dù vậy, nhu cầu than toàn cầu tăng không đồng nghĩa xuất khẩu của Việt Nam sẽ tự động tăng tương ứng. Khả năng tận dụng cơ hội còn phụ thuộc vào chủng loại, chất lượng than, giá bán, nguồn cung trong nước và nhu cầu ưu tiên nhiên liệu cho sản xuất điện nội địa.
Trong ngắn hạn, triển vọng xuất khẩu than những tháng cuối năm được hỗ trợ bởi nhu cầu bổ sung dự trữ trước mùa đông và lợi thế giá so với LNG. Tuy nhiên, thị trường vẫn tồn tại những yếu tố bất định. Reuters ngày 10/11 cho biết lượng tàu chở LNG rời eo biển Hormuz trong tháng 10 đã đạt mức cao nhất theo tháng kể từ khi xung đột Mỹ - Iran làm gián đoạn hoạt động vận tải. Đây là dấu hiệu nguồn cung LNG bắt đầu phục hồi, dù chưa đủ để khẳng định hoạt động vận chuyển đã trở lại bình thường.
IEA cũng dự báo nếu căng thẳng Trung Đông hạ nhiệt và dòng LNG qua Hormuz được khôi phục, nhu cầu than toàn cầu có thể giảm 0,4% trong năm 2027. Ngược lại, nếu gián đoạn nguồn cung khí đốt kéo dài, than đá có thể tiếp tục được hưởng lợi.
