Cuộc đối đầu với các quỹ ngoại và thương vụ thâu tóm ngược
Năm 2014, thị trường chứng khoán Việt Nam chứng kiến một thương vụ thâu tóm đặc biệt tại CTCP Vicostone (mã chứng khoán VCS), doanh nghiệp sản xuất đá nhân tạo gốc thạch anh do ông Hồ Xuân Năng điều hành.
Trước đó, Vicostone trải qua nhiều năm bất đồng giữa ban lãnh đạo và nhóm cổ đông lớn nước ngoài, đứng đầu là quỹ Red River Holding.
Hai quỹ Red River Holding và DWS Vietnam Fund nắm giữ tổng cộng hơn 33% vốn Vicostone, trong khi Wonderful Kitchens sở hữu gần 13%. Như vậy, ba cổ đông ngoại kiểm soát tổng cộng khoảng 46% cổ phần doanh nghiệp.
Mâu thuẫn giữa hai bên kéo dài trong giai đoạn trước năm 2014. Nhóm cổ đông ngoại nhiều lần phủ quyết những nội dung quan trọng tại Đại hội đồng cổ đông, khiến các quyết sách của doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình thông qua.
Đến tháng 6/2014, bước ngoặt xuất hiện khi cả ba cổ đông nước ngoài quyết định rút lui, chuyển nhượng khoảng 46% cổ phần Vicostone cho một nhóm nhà đầu tư cá nhân trong nước.
Các giao dịch được thực hiện qua Trung tâm Lưu ký Chứng khoán, giá chuyển nhượng thực tế không được công bố. Thời điểm đó, cổ phiếu VCS giao dịch quanh mức 14.000 đồng/cổ phiếu.
Sau khi nhóm cổ đông ngoại rút lui, một cái tên khác xuất hiện trong cơ cấu sở hữu Vicostone: CTCP Phượng Hoàng Xanh A&A (Phenikaa).
Tháng 8/2014, Đại hội đồng cổ đông bất thường của Vicostone thông qua phương án tái cấu trúc, chấp thuận để Phenikaa mua từ 51% đến 58% cổ phần doanh nghiệp mà không phải thực hiện chào mua công khai.
Cuối tháng 8/2014, Phenikaa hoàn tất việc mua 58% cổ phần, chính thức trở thành công ty mẹ của Vicostone.
Tháng 9/2014, Vicostone tiếp tục chi khoảng 369 tỷ đồng để mua lại 10,6 triệu cổ phiếu quỹ, tương đương 20% lượng cổ phiếu đang lưu hành. Giao dịch này nâng tỷ lệ biểu quyết của Phenikaa lên 72,5%.
Những tưởng thương vụ khép lại với việc Vicostone thuộc quyền kiểm soát của Phenikaa, nhưng đến cuối năm 2014, một diễn biến khác xuất hiện.
Theo đề xuất của nhóm cổ đông Phenikaa và được HĐQT Vicostone đồng ý, ông Hồ Xuân Năng, khi đó là Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc Vicostone, đã mua lại cổ phần của chính Phenikaa.
Tính đến ngày 31/12/2014, ông Năng sở hữu 54 triệu cổ phần, tương đương 90% vốn điều lệ Phenikaa.
Như vậy, người đứng đầu doanh nghiệp bị thâu tóm đã trở thành cổ đông chi phối của công ty đi thâu tóm, qua đó nắm quyền kiểm soát gián tiếp Vicostone.
Thương vụ này được xem là một trong những trường hợp thâu tóm ngược đặc biệt trên thị trường chứng khoán Việt Nam.
Lợi nhuận sau thuế tăng 26 lần trong 8 năm
Sau khi đổi chủ, kết quả kinh doanh Vicostone tăng trưởng liên tục trong 8 năm từ 2014-2021. Lợi nhuận sau thuế từ 68 tỷ đồng năm 2013 lần đầu vượt mốc nghìn tỷ vào năm 2017. Năm 2021, doanh thu thuần đạt 7.070 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế đạt 1.772 tỷ đồng, lần lượt tăng 25% và 24% so với năm trước, gấp 5,4 lần và khoảng 26 lần so với năm 2013. Đây vẫn là mức cao nhất trong lịch sử hoạt động của doanh nghiệp.
Từ năm 2022, kết quả kinh doanh đảo chiều và giảm bốn năm liên tiếp, mạnh nhất trong hai năm 2022–2023 khi lợi nhuận mỗi năm giảm hơn 26%. Năm 2025, doanh thu thuần còn 4.129 tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế còn 694 tỷ đồng, lần lượt giảm 4,5% và 14% so với năm 2024. So với đỉnh năm 2021, doanh thu giảm 42% và lợi nhuận giảm 61%.
Đà giảm kéo dài sang năm 2026. Lũy kế 9 tháng, doanh thu thuần đạt 2.464 tỷ đồng, giảm 20%, lợi nhuận sau thuế đạt 390 tỷ đồng, giảm 23,5% so với cùng kỳ.
Tại Đại hội đồng cổ đông thường niên ngày 10/4/2026, Vicostone đặt kế hoạch lợi nhuận trước thuế 744 tỷ đồng, giảm 10,6%, mức thấp nhất kể từ năm 2015. HĐQT lý giải nhu cầu xây mới và cải tạo công trình phục hồi chậm, cùng áp lực từ chính sách thuế đối ứng và các biện pháp phòng vệ thương mại tại Mỹ. Sau 9 tháng, doanh nghiệp đã thực hiện 64% kế hoạch lợi nhuận trước thuế.
Giá cổ phiếu gấp 55 lần sau 8 năm
Trên sàn chứng khoán, cổ phiếu VCS đi lên cùng kết quả kinh doanh. Theo đó, cổ phiếu VCS duy trì đà tăng trong gần bốn năm, trong khi Vicostone nhiều lần tăng vốn từ nguồn chủ sở hữu, nâng vốn điều lệ.
Theo dữ liệu của Chứng khoán Dầu khí (PSI), phiên 29/3/2018, VCS đạt 262.500 đồng/cổ phiếu, mức thị giá cao nhất thị trường chứng khoán Việt Nam khi đó, ngay trước đợt trả cổ tức bằng cổ phiếu tỷ lệ 1:1.
Tại vùng đỉnh đầu năm 2018 (khoảng 76.000 đồng/cp sau điều chỉnh), giá cổ phiếu VCS gấp khoảng 46 lần so với cuối năm 2013.
Sau giai đoạn đó, cổ phiếu VCS đi xuống trong năm 2018. Giai đoạn 2020–2021, VCS tăng mạnh trở lại và lập đỉnh lịch sử vào giữa tháng 10/2021, cùng giai đoạn lợi nhuận lập kỷ lục. Theo giá điều chỉnh, giá cổ phiếu VCS khi đó gấp khoảng 55 lần cuối năm 2013.
Tuy nhiên, sau đó, kết quả kinh doanh không thuận lợi, giá cổ phiếu cũng đi xuống. Kết thúc phiên 6/11/2026, VCS đóng cửa ở 29.600 đồng/cổ phiếu, vốn hóa khoảng 4.736 tỷ đồng. Với mức giá hiện tại, giá cổ phiếu VCS chỉ còn bằng 18 lần cuối năm 2013.
Năm 2025, ông Hồ Xuân Năng được Hội đồng Giáo sư Nhà nước công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư ngành Cơ khí – Động lực, ba năm sau khi được công nhận phó giáo sư năm 2022. Sinh năm 1964, ông tốt nghiệp Đại học Bách khoa Hà Nội năm 1986 và nhận bằng tiến sĩ kỹ thuật ngành Cơ khí động lực tại trường này năm 1992. Hiện ông là Chủ tịch HĐQT Vicostone, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Phenikaa và Chủ tịch Hội đồng Đại học Phenikaa.
Hơn 12 năm sau thương vụ thâu tóm ngược, Vicostone vẫn do ông Năng kiểm soát thông qua Phenikaa.
