Sự phát triển của thị trường carbon và các quy định về công bố thông tin khí hậu đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với việc đo lường, kiểm soát và xác minh dữ liệu phát thải. Tại Liên minh châu Âu (EU), các cơ sở thuộc Hệ thống giao dịch phát thải EU ETS phải giám sát, báo cáo lượng phát thải hằng năm và thực hiện thẩm tra theo quy định để hoàn thành nghĩa vụ nộp trả hạn ngạch. Trong khi đó, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) yêu cầu báo cáo lượng phát thải hàm chứa trong một số hàng hóa nhập khẩu, khiến doanh nghiệp không chỉ phải kiểm kê phát thải ở cấp cơ sở mà còn cần xác định dữ liệu theo từng sản phẩm.
Tại Việt Nam, lộ trình phát triển thị trường carbon đang từng bước cụ thể hóa yêu cầu quản lý phát thải. Quyết định số 232/QĐ-TTg về lộ trình phát triển thị trường carbon trong nước tạo cơ sở triển khai các cơ chế liên quan đến hạn ngạch phát thải và giao dịch carbon. Đặc biệt, ngày 9/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 263/QĐ-TTg về tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm năm 2025 và năm 2026 đối với 110 cơ sở thuộc các ngành nhiệt điện, sắt thép và xi măng.
Những chuyển động này khiến phát thải khí nhà kính không còn chỉ là vấn đề quản lý môi trường mà ngày càng gắn với chi phí, nghĩa vụ và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó, kế toán carbon có vai trò kết nối dữ liệu phát thải với hệ thống thông tin kế toán, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp kiểm soát chi phí, đánh giá tác động tài chính và nâng cao tính minh bạch trong báo cáo.
Ảnh minh họa (Nguồn: FPT-IS)
Kết nối dữ liệu phát thải với hệ thống kế toán carbon
Thách thức đầu tiên đối với kế toán carbon là bảo đảm dữ liệu phát thải đầy đủ, nhất quán và có khả năng truy xuất, kiểm chứng. Để đáp ứng yêu cầu này, doanh nghiệp cần xác định rõ nguồn phát sinh phát thải, phạm vi đo lường, phương pháp tính toán và trách nhiệm của từng bộ phận trong quá trình thu thập, tổng hợp dữ liệu. Nếu thông tin giữa các khâu sản xuất, quản lý môi trường và kế toán không đồng nhất hoặc thiếu căn cứ, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn khi xác định chi phí carbon, lập báo cáo và chứng minh việc tuân thủ các quy định liên quan.
Tuy nhiên, kế toán carbon không chỉ dừng lại ở việc đo lường và tổng hợp lượng phát thải. Dữ liệu carbon cần được đối chiếu với thông tin về nguyên vật liệu, năng lượng tiêu thụ, quy trình sản xuất và các khoản chi phí liên quan. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp có thể nhận diện những công đoạn phát sinh nhiều phát thải, đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực và xác định các phương án giảm phát thải phù hợp. Khi được tích hợp vào hệ thống kế toán quản trị, thông tin carbon còn hỗ trợ phân tích chi phí theo sản phẩm, bộ phận hoặc quy trình, góp phần nâng cao chất lượng các quyết định đầu tư công nghệ và tổ chức sản xuất.
Bên cạnh việc chuẩn hóa dữ liệu, ghi nhận và trình bày các giao dịch liên quan đến carbon cũng đặt ra yêu cầu mới đối với công tác kế toán. Việc xác định cách xử lý kế toán đối với hạn ngạch phát thải được cấp miễn phí, hạn ngạch mua thêm và nghĩa vụ nộp trả có thể ảnh hưởng đến việc phản ánh tài sản, chi phí, nghĩa vụ và kết quả kinh doanh. Nếu chưa có hướng dẫn phù hợp hoặc các doanh nghiệp áp dụng phương pháp khác nhau, thông tin tài chính có thể thiếu tính nhất quán, làm giảm khả năng so sánh giữa các doanh nghiệp và giữa các kỳ báo cáo.
Hoàn thiện kế toán carbon gắn với minh bạch tài chính
Để kế toán carbon phát huy hiệu quả, doanh nghiệp cần từng bước xây dựng hệ thống kiểm soát dữ liệu phát thải gắn với quy trình kế toán hiện hành. Trong đó, cần làm rõ trách nhiệm thu thập, đối chiếu và xác nhận dữ liệu; thiết lập cơ chế lưu trữ hồ sơ có khả năng truy xuất; đồng thời tăng cường phối hợp giữa bộ phận sản xuất, quản lý môi trường, kế toán và kiểm toán nội bộ. Đây là cơ sở để nâng cao độ tin cậy của thông tin phát thải, hạn chế sai lệch trong quá trình tổng hợp và tạo điều kiện cho việc thẩm tra, xác minh khi cần thiết.
Về bản chất, kế toán carbon đòi hỏi sự kết nối giữa thông tin môi trường và thông tin tài chính. Nếu dữ liệu phát thải phản ánh mức độ tác động của hoạt động sản xuất đến môi trường thì thông tin kế toán giúp làm rõ các chi phí, nghĩa vụ và hệ quả kinh tế gắn với quá trình kiểm soát, giảm phát thải. Khi hai hệ thống thông tin được liên kết trên cơ sở dữ liệu đáng tin cậy và phương pháp ghi nhận phù hợp, doanh nghiệp hoàn toàn có cơ sở để nâng cao chất lượng báo cáo và xây dựng phương án sản xuất theo hướng bền vững.
